Остъаты Алан

"Сау дуджы фæстаг æвдисæн": 20-ӕм ӕзты геноциды юбилеймӕ Хуссар Иры бацæттæ кодтой пьесæ

86
(ранӕуӕггонд 00:19 28.09.2019)
"Сау дуджы фæстаг æвдисæн" аххæссыд XX æнусы цаутыл. 20-ӕм æзты геноцидæй дæрддæр ма чысыл эпизодты æвдыст цæуынц 1937 азы репресситæ, СФХ, 90-æм æзты хæст, ног дуджы фыдбылызтæ æмæ 2008 азы 26 августы бæрæгбон

Хуссар Ирыстоны 2020 азы сæмбæлдзысты ирон адæмы ивгъуыд æнусы 20-æм æзты геноциды 100 азыл. Мысæн мадзæлттæ ауадзыны нывæзтыл уынаффæ цæуы хицауады æмвæзадыл. Сæ нымæцы ис фæнд бæстæйы тугамæст историйы сыфтæ театры сценæмæ рахæссын. Сæрмагондæй уый тыххæй пьесæ "Сау дуджы фæстаг æвдисæн" ныффыста Хуссар Иры сгуыхт журналист, фыссæг Остъаты Алан. Автор радзырдта Sputnik пьесæйы сæйраг хæххытыл, цы историон æрмæгæй спайда кодта, чи йын æххуыс кодта æмæ кæд уыдзæн сценæйыл пьесæ, уыдӕтты тыххӕй.

- Ирыстоны æнусы размæ æрцæугæ бæллæх ссис дӕ пьесæйы бындур, куыд райгуырд йæ ныффыссыны хъуыды?

- Алкæцы адæм дæр хъуамæ хорз зоной сæ истори. Махæн та у хъæзныг, сæ нымæцы бирæ хорз цаутæ, фæлæ дзы ис сау хъуыддæгтæ, уæззаудзинæдтæ дæр. Ацы пьесӕ ныффыстон ивгъуыд ӕнусы 20–æм æзты сыхаг Гуырдзыстон цы геноцид расидт, уый тыххæй. Фидæнмæ 20 июны йыл æххæст кæны сæдæ азы. Уыцы тухæнты цы адæм фæмард сты лидзгæйæ, науæд Згъудеры къуылдымыл, уыдон уый аккаг сты æмæ сын сæ ном агурæм, канд юбилейты рæстæджы нæ, фæлæ ма æрвылбон дæр. Сæ туг кæй ныккалдтой, уый фæрцы мах цæрæм.

Пьесӕ фæзынд газет "Республика"-йы æнхъарæнæй, сæрмагондæй та мӕм йæ редактор Хъоцыты Андрей бахатыд, зӕгъгӕ, бафæлвар. Стæй йӕм цымыдис равдыста Дзудцаты Тамерлан – æз æй нымайын нæ дуджы стыр режиссерыл.

- Цы цаутæ æвдыст цæуынц уацмысы?

- Пьесӕйы архайад райдыдта, нæ хæдбардзинад нын Уæрæсе куы банымадта 2008 азы августы, уымӕй æмæ фæуд кæны Згъудеры къуылдымыл сабыр дуджы.

Фыццаг фæнд кодтон самайын пьесæ 13 коммунары бæллæхы алыварс, фæлæ уый трагедийæн у йæ иу эпизод, уым бирæ сывæллæттæ ныццагъды ис, бирæ адæм бабын, æрмæст дзы Пацъа æмæ Леуахийы цӕугӕдӕттӕ цы фæластой, уыдон дæр цалдæр стыр хъæуы бæрц уыдысты. Ӕз æм бавнæлдтон арфдæр, Саломейы фæлгонц дæр дзы æвдыст æрцыд. Ис дзы дзуттаг архайӕг - уæд ам дзуттæгтæ дæр бирæ цард. Ис дзы, уæйгæнæджы символ чи ссис Ирыстоны, уыцы Лохты Артем, суаджын, дохтыр, гвардионтæ æмæ лигъдон адæм.

Ис дзы æмбырдон архайджытæ, 13 коммунары, ингæнкъахджытæ, сабыр лигъдонтæ. Сæйраг архайджыты нымæцы сты дыууæ чысыл лæппуйы, уымæн сæ бахастон æмæ сывæллон царды райдайæн у, стæй ма Дзудцаты Тамерланы спектаклы федтон сывæллæттæ хъазгæйæ. Уырны мæ, кӕй ссардзысты, ацы фæлгонц чи сæххæст кæна, ахæм сывæллæттæ, репликæтæ сын бирæ нæ бахастон.

Ацы дыууæ сывæллоны сты лигъдонты нымæцы, цæуынц Цæгат Ирмæ, фæндаджы бавзӕрстой стыр фыдæбæттæ æмæ стæй ныццыдысты Дыгургоммæ. Ӕрмæджы ма æвдыст цæуы историон æцæгдзинад, кæцыйæ бæлвырд у, 20-ӕм азты уæззау дуджы Дыгур тынг хорз кæй райстой Хуссар Ирæй лигъдæтты æмæ сæ фæстæмæ æрвыстой лæвæрттимæ.

- Зæгъыс, зӕгъгӕ, пьесæ æнцой кæны æрцæугæ цауты бындурыл, кæцæй истай æрмæг?

- Пьесæйы æрымысгæйæ æппындæр ницы ис, иууылдæр сты историон факттæ. Ӕз тынг бирæ æрмæг фæфарстон, æмбырд кодтон, уыцы цауты æвдисæнтæ чи уыдысты, уыдон мысинæгтæ.

Диссаджы æрмæгыл æмбæлдтæн. Раджы ацы хъуыддæгтыл тынг цъус æрцыд фыст. Уæды дуджы фысджыты дæр нæ азым кæнын. Уæд мах уыдыстæм кæйдæр дæлбар æмæ нын цы знаггад ракодтой, ууыл дæр кæм уагътой фыссын. Æз ма абон дæр дис кæнын Хъуылаты Созырыхъойы "Ӕртындæсæй иумæ, " Беджызаты Чермены "Ссыгъди цард" æмæ Плиты Харитоны "Сæлимæт" куыд бахастой ахуыргæнæн æрмæгмæ. Матейы сгуыхтдзинæдтыл дæр никуы кастæн, ахæм командиртæ нæм уыдис æмæ ма дзы Ирыстоны абон дæр иу-фондз куы уаид. Дзудцаты Арсен кæуылты уыд.

- Пьесæ цæттæ у, рацыд мыхуыры? Кæм æй ис бакæсæн?

- Æрмæг у цæттæ, режиссеримæ ма бадзырдтам, цæмæй дзы бафтауæм иу архайд. 13 коммунары куы ӕрцахстой, уæд сæ дардтой Овановты ныккæнды, абон дæр ма уыцы хæдзар ис Фырсыгъдæг Мад Майрæмы аргъуаны цур. Уым ирон лæппутæ арвыстой сæ фæстаг сахаттæ. Фæнды нæ равдисын, цы хъуыдытæ, бæллицтæ сын уыд. Ӕрмæг бакаст мæ уарзон ахуыргæнæг, театры литературон редактор Плиты Гацыр, уый йын скодта хорз аргъ. Кæд ыл театр райдайа кусын, уæд æм ʻркæсдзæн аивадон совет дæр.

- Куыд дӕм кӕсы, сарæхсдзысты нæ театры артисттæ радæттын спектаклы ацы æрмæг?

- Тынг диссаджы актертæ нæм ис, сценæйыл сæ куы уынын, уæд сæ цæстытæ цæхæр калынц, сæ фæлгонцы арф бацæуынц. Пьесæйы ис бирæ архайджытæ, чизоны ма бахъæуа æрхонын Цæгат Ирыстонæй дæр актерты. Сæйраг фæлгонцты мæ фенын фæндит Бибылты Сослан æмæ Галуанты Людайы.

- Де 'рмæджы аххæссыдтæ цалдæр дугыл – ныры рæстæг, 20-ӕм æзтæ æмæ уый фæстæ кæцыдæр нысаниуæгджын датæтæ. Ӕгæр уæззау нæ рацыд пьесӕ?

- Нæйы. Уымæн æмæ, СФХ, 37-ӕ аз æмæ æндæр цаутæ сты чысыл эпизодтæ, зæрдыл сæ æрлæууын кæнæм. Стæй нæ историйы уыцы рæстæджытæн ферох кæнæн нæй. Мах мысæм 20-ӕм æзты геноцид, фæлæ нын 37-ӕм азы культурон геноцид куы расидтысты, уымæн дæр нæй ферох кæнæн. Афтæ куы уыдаид æмæ 13 коммунары мæлæты фæстæ Ирыстон сулæфыд, фæлæ та нын нæ аккагдæрты ныццагътой – Гаглойты Рутенæй райдай ӕмæ бирæ дзæбæх лæппутыл фæу. Уыдон кой ма ракодтаин, уый бар мын нæ уыд. Æвдисæм дзы Санахъоты Матейы фæлгонц, кæцы разамынад дæтта хæстон операцийæн.

Сæйраг хъайтар Дзæрæх карджынæй æрыййæфта 26 августы бæрæгбон. Чысыл сабийæ уый йе ʻфсымæримæ уыдысты лигъдӕтты нымæцы, йе 'фсымæры йын 37-ӕм азы фесæфтой, фæлæ уый фæцард хæдбардзинады бонмæ. Йæ царды хахх у Ирыстоны историйы иу æнусимæ æнгом баст. Дзæрæхы таурæгъæй мах уынæм ацы цаутыл афæлгæст.

Пьесӕ иууыл куы радзурон, уæд æм кæсынмæ ничиуал бацæудзæн.

- "Сау дуджы фæстаг æвдисæн" мыхуыры рацæудзæн чиныгæй, науæд та журналы?

- Ноджы ма мын дыууæ пьесӕ ис, уыдонæй сæ иу у 2008 азы хæстон цаутæн нывонд, æрæджы рацыд журнал "Фидиуæг"-ы. Ацы æртæ пьесæ фæнд кæнæм рауадзын хицæн чиныджы хуызы.

86
Битеты Алан

Æрмадзтæ, равдыстон зал æмæ нывæзтытæ: Нывгæнджыты цæдисы ног хистæр йæ куысты тыххæй

56
(ранӕуӕггонд 15:21 30.01.2020)
Ивгъуыд къуыри Хуссар Ирыстоны Нывгæнджыты цæдисы хистæрæй æвзæрст æрцыд курдиатджын нывгæнæг Битеты Алан. Йæ кандидатурæйæн схъæлæс кодтой цæдисы фылдæр уæнгтæ. Ног хистæр йæ дæлбар бакодта 37 нывгæнæджы лыгкæнинаг проблемæтæ

Битеты Алан нывкæнынады сферамæ фæуазæг фондз азы размæ, уæдæй нырмæ йын бантыст скæнын хуызфыссынады 100 куысты бæрц. 2018 азы ацыд йæхи сæрмагонд равдыст, йæ æрмадзы иу сис ныр дæр дзаг у æнæфæуд куыстытæй.

- Алан, арфæ дын кæнæм дæ ног бæрнон бынаты тыххæй. Цы фæндтимæ слæуыдтæ Цæдисы сæргъ?

Двойная жизнь Битиев Вадим
© Sputnik / Алексей Ковалев

Цалдæр азы дæргъы кусын ацы сферæйы – куыстимæ æмæ проблемæтимæ дæн зонгæ. Кæй зæгъын æй хъæуы, ног статус дæтты æвæрццаг æнкъарæнтæ дæр æмæ уыимæ иумæ бæрндзинад дæр. Цæдисы сконды ис 37 нывгæнæджы, уыдон раз лæууæг проблемæтæ ныр цасдæр бæрцæй баисты мæн дæр. Баззад нын ацы сферæйы стыр бынтæ советон дугæй, фæнды нæ рауадзын чингуытæ, журналтæ куыд архайгæтæ, афтæ ивгъуыд дуджы нывгæнджыты цардвæндаг æмæ куыстытимæ. Нывæзтты фылдæр бæрц баст у сфæлдыстадон куыстимæ – хъавæм уадзын равдысттæ.

- Фыццаг рады цы фарстытæ скъуыддзаг кæндзынæ Дæ ног бынаты?

Сæйрагдæрыл нымайын нывгæнджыты æрмадзы фарст. Нæ бæстыхай ис Цхинвалы 13 коммунары уынгыл, Тæрхондонмæ хæстæг. Бæстыхайы æдæппæт ис 18 æрмадзы, нывгæнджыты нымæц та у 37. Ис нæм нывгæнджыты династитæ – уыдон кусынц иумæ, ис адæм, кæцытæ кусынц хæдзæртты, кæцыдæртæ та Нывгæнæн ахуыргæнæндоны, аннæтæ Аивæдты лицейы. Цæдисæн æрвылмæй президент хицæн кæны 100 мин сомы, уымæй цадæггай цалцæг кæнæм æрмадзты бæстыхай, ацы аз хъуамæ цалцæг æрцæуа фасад дæр. Фæлæ уæддæр фаг не ʻсты хатæнтæ.

Выставка Союза художников Южной Осетии
© Sputnik / Наталья Айриян
Битеты Аланы куыст

Цæдисы тыхы нæй ацы фарст алыг кæнын, фæлæ йæ æвæрдзыстæм уæлдæр структурæты раз. Советон дугæй нын баззад зæххы фадыг, ныридæгæн уый у хъаугъайаг. Фарсты фæдыл нырма ныхас кæндзыстæм культурæйы министр æмæ президентимæ, стæй нывæнддзыстæм нæ дарддæры къахдзæфтæ. Президенты фæрцы махæн бантыст сцалццæг кæнын æрмадзты миддæгагон хатæнтæ, ауагътам хъармгæнæн системæ, хъæуы ма сцалцæг кæнын бæстыхайы æддаг фарс.

- Бирæ æзты дæргъы æдзæллаг уавæры ис Нывгæнджыты цæдисы равдыстты зал, куыд уыдзæн йæ дарддæры хъысмæт?

Ахсджиаг у равдыстон залы фарст. Зæгъæн ис, уый у æркæлыны æввонг, хаст æрцыд инвестицион нывæзтмæ, фæлæ дырысæй бæрæг нæу йæ арæзтады аз. Равдыстон зал саразын куы бантыса, уæд уый уыдзæн стыр къахдзæф, уымæн æмæ сфæлдыстадон кусæгæн йæ куыст равдисыны фадат куыннæ уа, уæд размæ цæуын зын у.

Равдысты зал ис Хетæгкаты Къостайы уынгы цыппæрæм хæдзары, агъуыст федтой специалисттæ æмæ, сæ хъуыдымæ гæсгæ, æнæхъæн бæстыхай у кæлæддзаг. Мæн уырны, тагъд рæстæджы зал кæй æрцæудзæн арæзт æмæ нæ нывгæнджыты сфæлдыстадимæ зонгæ кæндзысты адæм. Нырма уал равдыстыты æрфысым кæнынц ПККЗ "Чермен" æмæ Республикон библиотекæйы фойетæ, Паддзахадон университет - уым фæнд кæнæм ауадзын Валерий Авагимовы равдыст ацы аз.

- Бынæттон мадзæлттæй дарддæр ма уæ нывæзты ис æхсæнадæмон æмвæзадыл равдысттæ саразын дæр?

Хуссар Иры аивады фадыгнывкæнынады хаххы хуызæн фидар никуы у. Хистæр æмгæрттæ мын куыд зæгъынц, афтæмæй Хуссар Иры Нывгæнæн ахуыргæнæндон уыд æртыккаг бынаты Советон цæдисы, ардæм ахуырмæ цыдысты фæсарæнтæй дæр. Уыцы бæрзонд æмвæзады бынтæй абон дæр нырма хъæзныг стæм. Мах аразæм ныридæгæн цæдисы правлениимæ нæ куыстыты нывæзт, æрæмных æй кæндзыстæм Культурæйы министрадимæ. Бирæ бæрцæй хъуыддаг баст у хæрдзтимæ.

Картина Вадима Бежанова За водой
© Sputnik / Наталья Айриян
Бежанты Вадимы куыст

- Куыд гæнæн ис суæвын Нывгæнджыты цæдисы уæнг?

Хъæуы æмбæлон ахуырад, куысты фæлтæрддзинад, куырдиат махмæ, цалдæр рекомендаци æмæ стæй цæдисы уæнгтæ хæссынц скъуыддзаг. Ныр мæм ис дыууæ куырдиаты æвзонг чызг-нывгæнджытæй. Нывгæнджыты нымæц юристты бæрц нæу, алы адæймаг дæр æмбары, ацы куыстæй бинонтæ нæ фæлæ ма æгæрыстæмæй дæхи дæр зынæй фæдардзынæ.Фæлæ нымæцмæ æнæкæсгæйæ нæм ис тынг хорз дæснытæ. Сæ куыстытæ уæй дæр цæуынц, фылдæр бæрцæй Хуссар Ирæй ацæугæ адæм фелхæнынц нæ нывгæнджыты куыстытæ, цæмæй сæ райгуырæн бæстæйы иу комдзаг семæ ахæссой æцæгæлон бæстæмæ.

56
Елена Колюжная

Хӕст къамы ӕвзагыл: цӕмӕн ӕрцыд студенткӕ Петербургӕй Хуссар Ирмӕ

39
(ранӕуӕггонд 12:26 20.12.2019)
Хуссар Ирыстонмӕ ацы бонты ӕрцыд студенткӕ Санкт-Петербурджы скъола "Фотографика"-йӕ Елена Калюжная. Республикӕмӕ балцы тыххӕй Елена радзырдта Sputnik уацхӕссӕг Годжысаты Аннайӕн

Студенткӕ ӕрцыд республикӕмӕ йӕ фотопроекты темӕйы тыххӕй. Уыйы фӕнды равдисын йӕ къамтыл Хуссар Ирыстоны ӕвзонг адӕмы, кӕцытӕ хайад истой кӕнӕ уыдысты цӕстӕйфенджытӕ 2008 азы хӕсты рӕстӕджы.

- Цӕмӕн равзӕрстай дӕ проектӕн Фондзбонон хӕсты темӕ?

- 2008 азы мӕныл цыд 16 азы. Мӕн фӕндыд бамбарын, цы ӕнкъарӕнтӕ уыд уыцы ӕвзонг адӕмӕн, кӕцытӕ сфӕрӕзтой хӕсты цаутӕ.

Уӕрӕсейы сывӕллӕтты хъомыл кӕнынц Стыр Фыдыбӕстӕйон хӕсты хъайтардзинады цӕвиттоныл, ивгъуыд ӕнусы 90-ӕм ӕзты хӕстон конфликтты тыххӕй та ДИФ-тӕ дӕттой цъус информаци.

- Цы тӕлмӕнтӕ дын ис горӕтӕй? Куыд дыл сӕмбӕлдысты цӕрджытӕ?

- Тынг зӕрдӕмӕдзӕугӕ чысыл горӕт у. Хъарм боныгъӕд дзы ис зымӕгӕн, цӕрджытӕ та сты хӕларзӕрдӕ ӕмӕ уазӕгуарзӕг. Хӕсты темӕ сын, кӕй зӕгъын ӕй хъӕуы, тынг актуалон у. Бирӕты нӕ фӕнды мысын хӕсты рӕстӕг. Фӕлӕ хуыздӕр куы базонгӕ вӕййӕм, уӕд райдайынц дзурын уыцы цауты тыххӕй.

- Цавӕр нысӕнттӕ ис проекттӕн?

- Фӕнды мӕ саразын къамты проект. Уым уыдзысты хъайтарты къамтӕ сӕ историтимӕ хӕсты тыххӕй. Афтӕ ма мӕ дзы фӕнды бахӕссын архивон къамтӕ, цы ран уыдзысты хӕстон архӕйдтыты бынӕттӕ. Сӕйраг хъусдард здӕхт уыдзӕн ӕвзонг адӕмы историтӕм.

- Кӕм ныммыхуыр кӕндзынӕ дӕ куыст?

- Проект куы балхынцъ кӕнон, уӕд мӕ фӕнды, цӕмӕй йӕ ныммыхуыр кӕнон ӕхсӕнадӕмон рауагъды.

Бафӕлвардзӕн, цӕмӕй фылдӕр адӕм базоной иуууӕндӕс азы размӕ цауты тыххӕй къамты ӕвзаджы руаджы. Ацы истори ахсджиаг у ӕрмӕст ирӕттӕн нӕ, фӕлӕ ӕппӕт дунейӕн, уымӕн ӕмӕ хӕст у универсалон цау, кӕцы гӕнӕн ис ӕрцӕуа алкӕцы адӕмыл дӕр. Ахсджиаг у, цӕмӕй фидӕн фӕлтӕртӕ бамбарой хӕсты ӕвирхъау фӕстиуджытӕ.

39
Коронавирус

Югосетпотребнадзор фехъусын кодта коронавирусы фӕдыл тестты фӕстиуджытӕ

6
Хуыцаубоны инфекцион рынчындонӕй рафыстой коронавирусӕй фӕстаг рынчыны, Хуссар Ирыстоны ног рынчынты нӕ бӕрӕг кӕнынц къуырийӕ фылдӕр

ЦХИНВАЛ, 7 июл - Sputnik, Козаты Диана. Ивгъуыд суткӕйы Югосетпотребнадзоры лабораторийы ауагътой иу сӕдӕ ӕмӕ ӕрдӕгмӕ ӕввахс тесты. Басгӕрсттӕй иу дӕр нӕ равдыста вирусы уӕвынад, загъта уагдоны сӕргълӕууӕджы хӕдивӕг Гаглойты Анна.

Хуыцаубоны инфекцион рынчындонӕй рафыстой коронавирусӕй фӕстаг рынчыны, Хуссар Ирыстоны ног рынчынты нӕ бӕрӕг кӕнынц къуырийӕ фылдӕр.

"Ног рынчынтӕ нӕй. Иу суткӕмӕ мах ауагътам 141 тесты, уыдонӕй иу дӕр нӕ равдыста вирусы уӕвынад", - радзырдта Гаглойты Анна.

Медикты хъусдарды бын сты 250 адӕймаджы, кӕцытӕ ӕрцыдысты Уӕрӕсейӕ ӕмӕ сты карантины медицинон уагдӕтты ӕмӕ уазӕгдон "Алан"-ы.

Хуссар Ирыстоны пандемийы рӕстӕджы сбӕрӕг кодтой коронавирусон инфекцийӕ 85 фӕрынчынуӕвӕджы, сарӕзтой 2,7 мин тесты вирус рабӕрӕг кӕныны фӕдыл.

6