Дменисы гæнах

Дменисы гæнах: Ерыстау æлдæртты сусæг къуым

177
(ранӕуӕггонд 14:17 10.10.2019)
Ирд æддаг бакаст, æнцонвадат бынат æмæ цымыдисон историйæ Дменисы гæнах йæхимæ æлвасы бынæттон цæрджытæ æмæ туристты, ахуыргæндтæ йæ хонынц Ерыстау æлдæртты фыдæлты цæрæнуат

ЦХИНВАЛ, 10 окт — Sputnik, Плиты Фатимæ. Цхинвалӕй скӕсӕны рдӕм фæндаджы чысыл Леуахийы рахисварс Дменисы къуылдымӕй сӕрыстырӕй фæлгæсы æнусон гæнах. Ахæм историон цытрдзæвæнты нымæц Хуссар Ирыстоны хизы 10 онг, фæлæ туристты  æппынæдзух хъусдарды бын ис, æрмæст уый.

Фидары рæбын донбылгæрæттæ сæрдыгон бонты вæййынц улæлфджытӕй йедзаг.  Уанаты гæнах у туристты иууыл уарзондæр бынат Монастъер æмæ Дзагъинайы мæсгуыты æмрæнхъ.

"Уазджытæн Дменисы гæнах æнхъарын нæ хъæуы, уыдон сæрмагондæй цæуынц йæ уынынмæ. Фидартæ Хуссар Иры ис сæдæйæ фылдæр, уыдон фылдæр бæрцæй сты мыггаджы фидæрттæ, фæлæ ахæм гæнахтæ та мæ туристон картæйы ис 10 бæрц", - радзырдта Sputnik фирма "Карсан-тур"-ы бардарæг, гид Карсанты Гурам.

Уый йæ балцты рæстæджы уазджыты зонгæ кæны, цы фендтаг бынæттæ бæрæг кæнынц, уыдон историимæ. Гурам банысан кодта, йæ раныхасты кæй æнцой кæны ахуыргонд Дзиццойты Юрийы æмæ йæ аннæ коллегæты куыстытыл.

"Цæгат Ирыстоны æппындæр нæй ахæм гæнахтæ. Дзиццойты Юрийы ныхæстæм гæсгæ, ацы гӕнах уыд Ерыстау æлдæрттæн сæ ныгуылæн гарнизон. Бадгæ та дзы кодтой Батиатæ, фæстæдæр ацы ирон мыггаг фæлыгъдысты Гуырдзыстонмæ æмæ уым Батиашвили ссисты", - бафтыдта уый.

Дменисы, науæд Уанаты æрдæгкалд историон цытрдзæвæны арæзтад ахуыргæндтæ хæссынц XVI-XVII-тæм æмæ йæ нымайынц Ерыстау æлдæртты сусæг къуымыл.

Зонад-Иртасæн институты истори æмæ этнологийы зонадон кусæг Мæргъиты Ирбегы ныхæстæм гæсгæ, ацы фидары истори у адæмæн иууыл цымыдисондæр.

"Фат æмæ æрдыны рæстæджы фидар нæу — зынгæхсгæ хæцæнгарз фæзынды агъоммæ цы фидæрттæ арæзт æрцыдысты, уыдон иууылдӕр ныппырх сты XIV-XVI æнусты. Кавказы та зынгæхсгæ хæцæнгарз фæзынд XVI æнусы. Уайтагъд фидæрттæ аразынмæ кӕцӕй фæуыдаиккой, уымӕ гæсгæ, зæгъæн ис æмæ ацы фидар у XVI æнусы кæрон, науæд та XVII ӕнусы райдайæны арæзт", — радзырдта Sputnik Зонад-Иртасæн институты истори æмæ этнологийы зонадон кусæг Мæргъиты Ирбег.

Дменисская крепость
© Sputnik / Тамара Шавлохова
Дменисы гæнах

Арæзтады мидæг ма ис сусæг фæндаг, лæгæт. Уымæй дарддæр ма дзы ис ахæм къуым, кæцыйæн йæ нысан нырма фидарæй иртæст нæу — гæнæн ис æмæ дзы дардтой уацайрӕгты, науæд та уыд хойрагдон.

Ирбеджы нымадмӕ гӕсгӕ, уый мыггаджы гæнах нæу, фӕлӕ феодалон.

"Дменисы цæрджыты хсæн хъуыстгонд у ахæм таурæгъ, зӕгъгӕ, ацы фидар уыд Батиаты мыггаджы. Æз цы æрмæгыл фембæлдтæн, уымæ гæсгæ ацы фидар уыд Ерыстау æлдæртты фыдæлтæ Сидамонты, йе скондмæ гæсгæ та у феодалон. Мæнмæ гæсгæ, ацы дыууæ информаци ныхмæлæугæ не ʻсты, зæгъæн ис, Ерыстаутæ æмæ Батиатӕ иу артæй байуаргæ мыггæгтæ кӕй сты ", — дзуры йе 'нхъæлцтæ ахуыргонд.

Хуссар Ирыстоны территори хъæзныг у ахæм историон цыртдзæвæнтæй, феодалон фидæртты, науæд та гæнахты нымæц бæстӕйы хизы сæдæмæ, фæлæ уыдон фылдæр бӕрцæй сты хæхты æмæ хъæдты æмбæхст. Уанаты фидар та ис зынгӕ бынаты. Этнограф ма иртасы, ацы фидар пырх кæд ӕмӕ цӕмӕй æрцыд, уый дæр.

Дменисская крепость
© Sputnik / Тамара Шавлохова
Дменисы гæнах

"Зындгонд историк Гаглойты Юрийы куыстытæй куыд бӕрӕг у, афтӕмӕй ацы фидар тынг баджиздард лекъæгты æрбабырсты рæстæджы. Лекъæгтæ Цхинвалмæ æрбабырстой XVII æнусты ӕмӕ йыл арт бафтыдтой. Ӕввæццæгæн ацы гæнах дæр уыцы рæстæджы æрцыдаид пырх, науæд та Гуырдзыстоны ардыдæй Уæрæсейы паддзахы æфсады æфхæрæн экспедициты рæстæджы", — дзуры уый.

Уанаты фидары сæвзæрды фæдыл таурæгътæ дзурын тынг уарзынц бынæттон цæрджытæ дæр.

"Бынæттон цæрджытæй мын иу радзырдта ахæм верси — фидар арæзт цыд Чысыл Леуахийы дурæй. Адæм та рæхыс лæуд скодтой Леуахийӕ къулрӕбынмӕ æмæ кæрæдзимæ лæвæрттой дуртӕ, афтæмæй цыд арæзтад. Стæй ма таддагмӕ æфтыдтой карчы рӕвдуаны бур, цæмæй уыдаид уæлдай фидар", — ӕрхаста хъæуы цæрджыты таурӕгъ Ирбег, фӕлӕ ацы верси йӕхӕдӕг нымайы дызæрдыггагыл.

Йӕ хъуыдымӕ гӕсгӕ, рӕвдуаны бур гӕнах саразынæн иуæй бирæ бахъуыдаид, аннæмæй та йæ фидардзинадæн ницы ʻххуыс кæны.

"Иртасæн куыстæй куыд бæрæг у, афтӕмӕй фидардæр уыдысты къæйдурæй конд арæзтæдтæ, уыдон-иу зæххæнкъустыты рæстæджы æрбадтысты, змисимæ арæзтад та кодта пырх", — дзуры ахуыргонд.

177
Зæххæнкъуыст мын фæивта мæ цард: Дзауы бæллæх Цхуырбаты Ренатайы мысинæгты

Ныр раздæр базонын, зæххæнкъуыст кæй уыдзæн: Цхуырбаты Рената Дзауы бæллæхы тыххæй

45
(ранӕуӕггонд 15:32 29.04.2021)
Уый бæрц æзты фæстæ Ренатайы бон ссис йæ сывæллоны тастæ басæттын, фæлæ йын лифтмæ кæцыфæнды бахызт дæр свæййы егъау стресс. 29 апрелы æрцæугæ бæллæх фæивта чызджы цард - ныр уый цалдæр уысм раздæр банкъары, кæй уыдзæн зæххæнкъуыст

ЦХИНВАЛ, 29 апр - Sputnik, Плиты Фатимӕ. Дзауы районы 30 азы размæ зæххæнкъуыст кардиналонæй фæивта Хслебы цæрæг Цхуырбаты Ренатайы цард. Уæдæй нырмæ чызг тæрсы æхгæд тыгъдадæй, стыр бæстыхæйттæй æмæ развæлгъау базоны æрдзон бæллæхы тагъд æрбацыд.

1991 азы Цхуырбаты Рената ахуыр кодта Дзауы скъола-интернаты æвдæм къласы. Зæххæнкъуысты бон – 29 апрелы адæм ацыдысты митингмæ. Æгас скъолайы ма баззадысты æрмæст дыккæгæм æмæ æртыккæгæм къласы ахуырдзаутæ. Æртыккаг къласы ахуыргæнæг сывæллæтты бафæдзæхста раздзог Цхуырбаты Ренатайæн.

Рената Цховребова
Цхуырбаты Рената

"Мах уыдыстæм, скъолайы ма цы къуым нæ ныккалд, уыцы хайы. Хъазыдыстæм "Поле чудес"-æй. Тынг дымгæ сыстад, уынджы бæрзбæлæсты ниуын æмæ æнахуыр уынæр цыд. Мæхæдæг дæр ницы æмбæрстон, фæлæ сывæллæттæн загътон, уый вертолет кæй у", - мысы чызг.

Ренатайы ныхæстæм гæсгæ, 30 азы фæстæ дæр уый уыцы рæстæг хъуыды кæны куыд знон, афтæ.

"Уæдмæ рыгæй ницыуал зынд. Ме ʻфсымæры рог къурткæйы уыдтæн æмæ сывæллæттæ мæныл ныттыгуыр сты æмæ мын мæ къурткæйыл хæцыдысты. Цæстытæ бакæнæн нал уыд рыгæй, фæлæ дуары рдæм архайдтам ахизын. Нæ амондæн, кълас уыд тæккæ асины цур", - загъта Цхуырбаты Рената.

Зæххæнкъуысты кæлæнтæ сæхгæдтой ахуыргæнæн уагдоны рахизæн, скъоладзауты бахъуыд асины цур рудзынгæй гæпп кæнын.

"Фыццаг уæладзыджы дуарæй ахизæн нал уыд, уымæ гæсгæ бацыдыстæм куыддæрты асины цур рудзынгмæ. Йæ авг æмæ æфсæн хызæг уыдысты нырма йæ уæлæ, фæлæ бæстыхай уыд лæмæгъ æмæ æнцонæй ахаудтой. Уæдмæ рудзынджы цур февзæрдысты мæ фыд Шота æмæ сыхаг лæг Руслан, уыдон нын æххуыс кодтой бæстыхайæ рахизынæн", - бафтыдта уый.

Рената ныр дæр, кæд 30 азы рацыд, уæддæр ацы бонтæ æнæ цæссыгæй нæ мысы. Уыцы рæстæджы йæм афтæ каст, бынтон æнцонæй кæй аирвæзт, фæлæ цы фыдбылыз бавзæрста, уый фæстиуджытæ йыл фæстæдæр æртæфстысты.

Сывæллæтты бæстыхайæ куы райстой, уымæй 20 минуты фæстæ ног æнкъуыст бæстыхай бынтондæр сраст кодта зæххимæ. Йæ мидæг баззадысты дыккæгæм къласы цыппар ахуырдзауы. Уыдон фæстæдæр дурты бынæй систой, æрмæст ма сæ иу аирвæзт, аннæ æртæйæн сæ нæмттæ бафыстой Дзауы зæххæнкъуысты амæттæгты хсæн.

Ацы бон кардиналонæй фæивта Ренатайы цард дæр. Йæ тас ыл æртæфст фæстæдæр, чызг хæдзармæ бахизын нал уæндыд, æрдæгаз цард хъæдын цатыры, фондз азы дæргъы та стыр бæстыхæйттæм йæ бон бахизын нæ уыд.

"Университетмæ бацыдтæн ахуырмæ, фæлæ уæддæр нырма Богирийы цы универмаг уыд, уырдæм бахизын нæ уæндыдтæн. Зондæй йæ æмбæрстон, ницы тас мын у, фæлæ мæ бон мæ тас басæттын нæ уыд", - дзуры чызг.

Уый бæрц æзты фæстæ Ренатайы бон ссис йæ сывæллоны тастæ басæттын, фæлæ йын лифтмæ кæцыфæнды бахызт дæр свæййы егъау стресс. Зæххæнкъуыст кæй уыдзæн, уый та банкъары цалдæр уысм раздæр.

45
 Хуссар Иры 30 азы размæ зæххæнкъуыст Козаты Ренайы мысинæгты

Мæ фыды сæр иу æхсæвмæ сурс ис: Хуссар Иры 1991 азы зæххæнкъуыст Козаты Ренайы мысинæгты

95
(ранӕуӕггонд 14:31 29.04.2021)
Чызг æрымысыд 1991 азы 29 апрелы зæххæнкъуыст, йæ цæстыты раз йæ скъола куыд ныккалд, йæ райгуырæн район нал зынд рыгæй, йæ фыдæн та фыр мæтæй иу суткæмæ сурс ис йæ сæр

ЦХИНВАЛ, 29 апр - Sputnik, Плиты Фатимӕ. Хуссар Иры Дзауы районы 30 азы размæ уалдзæджы ницы рагзагъд кодта, стыр фыдбылыз кæй æрцæудзæн Ирыстоныл, æрмæст дыууæ бон раздæр æнахуыр тынг сарæх сты кæлмытæ, мысы Дзауы скъола-интернаты уæды фæндзæм къласы ахуырдзау Козаты Рена.

Хуссар Ирыстоны 30 азы размæ æрцыд егъау æрдзон бæллæх, иууыл тынгдæр зæххæнкъуысты тых уыд Дзауы районы (8,5 баллы). Иу уысммæ зæххы къорийæ фæтары Хахеты хъæу. Бæллæх ахаста æмткæй 59 адæймаджы цард, уыдонæй 21 уыдысты сывæллæттæ.

Козаты Рена 1991 азы 29 апрелы 12 сахат æмæ 13 минутыл иннæ скъоладзаутимæ хъазыд сæ скъола-интернаты уынджы. Уыцы бон Козатæ æгас бинонтæй - ныййарджытæ сæ æртæ чызгимæ - уыдысты скъолайы. Ренайы фыд уæд куыста интернаты директорæй, йæ мад та ахуыргæнæгæй. Фæлæ хистæртæ ацыдысты митингмæ. Хæстæфхæрд Ирыстон ралæууыд Гуырдзыстоны фæнды ныхмæ - уæд хъавыдысты Дзау æмæ Знауыры статустæ аивын. Сывæллæттæ та хъазыдысты кæрты.

"Митинг хъавыдысты ауадзын фæссихор, фæлæ йæ стæй аргъæвтой 12 сахатмæ, уый фæрцы фыдбылыз æрæййæфта адæмы уынгты æмæ аирвæзтысты", - радзырдта Рена.

Ренайы ныхæстæм гæсгæ, зæххæнкъуыстæй дыууæ бон раздæр æнахуыр тынг сарæх сты кæлмытæ. Скъоладзутæ–иу сæ ахсгæ дæр æркодтой цалдæргæйттæй.

"Иутæ дзырдтой, ома райхъал сты æмæ рабырыдысты, фæлæ сæ нымæц уыд æнахуыр бирæ. Хистæртæ дæр дзырдтой, уый бæрц дзы кæй никуы федтой. Уый фæстæ ацы хабар дæр бастой зæххæнкъуыстимæ", - мысы Козаты Рена.

Последствия землетрясения в поселке Дзау и Хахет, произошедшего в 1991 году
Хуссар Иры 30 азы размæ зæххæнкъуыст

Зæххæнкъуысты рæстæджы цы арæзтæдтæ ныккалдысты Дзауы районы, уыдон нымæцы уыд интернат дæр. Фæлæ мин ахуырдзауæй фылдæрæй уыцы уысм скъолайы разындысты æрмæстдæр дыууæ къласы ахуырдзаутæ. Уыдонæй æртæ дыккагкъласоны амардысты кæлæнты бын.

"Уроктæй нæ ссæрибар кодтой æмæ хъазыдыстæм уынджы. Ӕвзæр æй хъуыды кæнын, фæлæ райдыдта æнхуыр гуыбар-гуыбур. Стæй кæлын райдыдтой интернаты ныхмæ базарадон центры рудзгуытæ, сыстад æнхуыр рыг", - мысы чызг.

Сывæллæттæ тасы бахаудтой æмæ лидзын райдыдтой скъолайы æмбонды рдæм, уым хистæртæ сæ размæ ратындзыдтой æмæ сæ истой йæ сæрты.

"Лидзгæ-лидзын афæлдæхтæн æмæ фæстæмæ акастæн. Интернаты дыууæуæладзыгон корпусæй ма аззад йæ дыууæ кæроны, аннæ иууылдæр ныккалд", - загъта уый.

Уый фæстæ цаутæ Рена хъуыды кæны æвзæрдæр, йæ зæрдыл ма лæууы æрмæст, ахуыргæнджытæ сæ куыд æмбырд кодтой фæткъуыбæлæсты аууонмæ.

Зæххæнкъуысты фæстæ йæ фыд Козаты Роланд уыд бæллæхы фæстиуджыты хъуыддæгты, уымæ гæсгæ йæ йæ бинонтæ федтой æрмæстдæр дыккаг изæр.

"Зæххæнкъуысты фæстæ нæм мæ фыд бацыд æмæ нæ бафарста, куыд стæм, стæй дыккаг изæрмæ мах уый нал федтам. Хæдзармæ куы æрбацыд, уæд æй нал базыдтам - йæ сæр иууылдæр уыд урс-урсид. Уæд ыл цыд æрмæст 41 азы. Мæ хо æнхъæлдта, рыгæй йын кæй сурс ис æмæ йын æй сæрфын райдыдта. Цасдæр рæстæджы фæстæ та йæ сæры хъуынтæ фæстийæ чысыл фæсау сты, фæлæ уæддæр урсхилæй баззад", - радзырдта Рена.

Хуссар Ирыстоны 1991 азы зæххæнкъуыст иууыл стырдæр зиан æрхаста Дзауы районæн. Стыр хъыгдард ма баййæфта Знауыры район дæр.

95
Харебаты Вадим

Харебаты Вадим: ныффыстон бирæ ног зарджытæ

13
(ранӕуӕггонд 12:48 06.05.2021)
Хуссар Ирыстоны адæмон артист, ансамбль "Бонвæрон"-ы уæнг Харебаты Вадим радио Sputnik эфиры радзырдта йе сфæлдыстадон нывæзты тыххæй
Харебаты Вадим: уырыссаг æвзагыл сценæйыл рагæй нал зарыдтæн

Хуссар Ирыстоны сæйраг сахары æрæджы уагъд æрцыд концерт "Советская песня", цы ран æххæст кодтой уæды дуджы зарджытæ. Хайадисджытæй сæ иу уыд Хуссар Ирыстоны адæмон артист Харебаты Вадим. Уый куыд банысан кодта, уымæ гæсгæ репертуар цæттæгæнгæйæ тыхстис, уымæн æмæ сценæйыл уырыссагау рагæй нал зарыд.

"Мæ зарджытæ иууылдæр сты ирон æвзагыл æмæ мын ацы концерты хайадист уыд ног хабар. Фæлæ адæмæн сæ зæрдæмæ тынг фæцыд", - загъта Вадим.

Адæмон артисты ныхæстæм гæсгæ, фæстаг рæстæджыты уый бирæ ног зарджытæ ныффыста, кæцытыл хъæуы дзæбæх бакусын.

"Кæм пандеми уыд, кæм æндæр аххосæгтæ, фæлæ сæ сабыргай амайын æмæ дзы ныридæгæн цалдæр зарæг ис цæттæ", - банысан кодта музыкант.

Харебаты Вадим ма куыд бафиппайдта, афтæмæй ацы аз ансамбль "Бонвæрон"-ыл æххæст кæны 50 аз, æмæ уыцы рæстæджы ахæм къорд æгæрыстæмæй æнæхъæн Цæгат Кавказы дæр нæ уыд. Уымæ гæсгæ ацы датæйæн æнæбанысангæнгæ нæй.

13
Темӕтӕ:
Радио иронау